Tel: +998903350930
Search

Vol. 5 No. 1 (2025)
"UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI" XALQARO KONFERENSIYA MATERIALLARI

Articles

ALISHER NAVOIY ASARLARIDA INSON HAQIDAGI MASALALAR

DOI 10.5281/zenodo.15681469 Google Scholar Google Scholar Pages 686-696

Published 2025-05-16

Authors
Qurbonov Farhodjon Xabibloyevich
Affiliation
Alfraganus University image/svg+xml
PDF (Uzbek)

Abstract

Alisher Navoiy olam va odam mohiyati haqida ko‘p bosh qotirgan, tiriklik va o‘lim sabablari ustida muttasil mulohaza yuritgan, inson hayotining maqsadi, ma’no-mazmuni xususida bir umr o‘ylagan. Uning chuqur bilim, keng dunyoqarash, katta hayotiy tajriba, olimona teran tafakkur va shoirona o‘tkir nigoh bilan uyg‘unlashgan fikr-mulohazalari, falsafiy xulosalari hikmatlarida mujassamlashib, butun dunyo xalqlari tomonidan e’rtirof etilmoqda. Navoiy temuriylar davrining murakkab sharoitida, jamiyatda ziddiyatlar avj olgan, temuriyzodalarning hokimiyat uchun kurashlari kuchaygan davrda yashadi va ijod qildi. U o‘z davridagi yaqin va o‘rta Sharq, O‘rta Osiyo xalqlari adabiyoti, tarixi, ilm-fani, madaniyati, antik davr yunon, o‘rta asr arab, eron, O‘rta Osiyo mutafakkirlarining ijtimoiy-falsafiy, diniy va dunyoviy bilimlarini, tasawuf ta’limotini Chuqur va mukammal egallagan. Bu narsa uning ijtimoiy-falsafiy qarashlari shakllanishiga, shubhasiz, katta ta’sir ko‘rsatdi.

References

  1. Alisher Navoiy. Lisonut-tayr (Nasriy bayoni), Т., 1984, 11-bet. Komilov N. Tasavvuf. –Toshkent: Movarounnahr-O`zbekiston, 2009. – 138 b. Alisher Navoiy. Nasoyim ul-muhabbat. T. 17. –Toshkent: Fan, 2001. – 14 b
  2. Alisher Navoiy. Tanlangan asarlar, 15-jild. Toshkent sh. 2008 yil - 166 b
  3. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub. - Toshkent, 1983, -74 b
  4. Komilov Najmiddin. A.Navoiy “Istadim” g‘azali umumiy ma’no-mazmuni. Jahon adabiyoti. 2012 yil 6-son. 5-bet
  5. Tasfiya – soflash, tozalash, tiniqlash
  6. Qarang: Ibrohim Haqqul. Navoiy she’riyatida komil inson mavzui // Alisher Navoiyning ijodiy merosi va uning jahonshumul ahamiyati. - Toshkent-Navoiy: Fan, 2001
  7. O‘zbekistonda ijtimoiy-axloqiy va gumanistik fikrlar tarixining muhim bosqichlari. (Aliqulov H., Nosirov R., SHaripov A., va b.). –Toshkent: Falsafa va huquq , 2007. –196 b
  8. Alisher Navoiy. Xazoyin ul-maoniy. Favoyid ul-kibar. Asarlar. T. 4. – Toshkent: Toshkent, 1965. – 447 b
  9. Alisher Navoiy. Devoni Foniy. Asarlar. O’n besh jildlik. 5-jild. I va II kitoblar. – Toshkent, 1965
  10. Ibrohim Haqqul. Navoiyga qaytish. –T.: “Fan”, 2007. – 27 b
  11. O‘zbekistonda ijtimoiy-axloqiy va gumanistik fikrlar tarixining muhim bosqichlari. (Aliqulov H., Nosirov R., Sharipov A., va b.). –T.: “Falsafa va huquq” , 2007. – 196 b
  12. Пўлатова, Д. А. (2024). ГЛОБАЛ ТАҲДИДЛАРНИ БАРТАРАФ ЭТИШДА ИСЛОМ ФАЛСАФАСИ АХЛОҚИЙ ҚАДРИЯТЛАРИНИНГ ЎРНИ. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 4(1), 457-466
  13. Akmalovna, P. D. (2024). FEATURES OF THE CONCEPT OF MORAL IMPROVEMENT OF PERSONALITY OF CENTRAL ASIA THINKERS. INTERNATIONAL JOURNAL OF EUROPEAN RESEARCH OUTPUT, 3(2), 244-251
  14. Po‘Latova, D. A. (2025). ISLOM FALSAFASI AXLOQIY QADRIYATLARI TIZIMIDA ADOLAT TUSHUNCHASIGA ANALITIK YONDOSHUVLAR. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 5(1), 354-360
  15. Pulatova, D. A. (2025). ISLOM FALSAFIY AN’ANALARIDAGI AXLOQIY QADRIYATLARINING TARIXIY TAHLILI. International scientific journal of Biruni, 4(1), 72-79
  16. Belinskiy V.G. Adabiy orzular. Toshkent, 1977. - 136-b
  17. Ibrohim Haqqul. Navoiyga qaytish. –Toshkent: Fan, 2007. – 27 b
  18. Komilov N. Tasavvuf. –Toshkent: Movarounnahr-O`zbekiston, 2009. – 138 b
  19. Alisher Navoiy. Nasoyim ul-muhabbat. T. 17. –Toshkent: Fan, 2001. – 14 b. ИНСОН ҚАДРИ - ЮСУФ ХОС ҲОЖИБ ТАЛҚИНИДА (Инсоннинг қадри билим билан белгиланиши ҳақида) https://doi.org/10.5281/zenodo.15681477 Абдуганиева Гулноза Абдураҳим қизи Наманган давлат педагогика институти мустақил тадқиқотчи-изланувчи “Қутадғу билиг”да “Инсоннинг қадри билим билан белгиланиши ҳақида” деган алоҳида бўлим бор. Унда инсон қадри Ўрта асрлар мусулмон Шарқида ўртага ташланган кўпгина ахлоқий муаммолар таъсирида ахлоққа хулқ, феъл-атвор, маърифат ҳамда инсонни улуғлаш, инсоннинг ақлий қудратига ишонч сингари янгича нуқтаи назардан ёндашилганлигини кузатиш мумкин. Яъни, инсонни яратган Зот унга билим, ҳунар, уқув ва имкон билан бирга кўнгил, хулқ, латофатни ҳам берди. Аммо, билим инсон қадрини улуғловчи энг муҳим мезон эканлиги алоҳида эътироф этилган. Чунончи, билимни асосини ташкил этувчи маърифат ва идрок кўнгилдаги барча чигалликларни ёзади, кўнгилни фориғлантиради (Арасту талқинида бу жараён катарсис ҳолати деб талқин этилган – А.Г.). Билимни буюк бил, ақл-идрокни йўл, Улуғдир икковин тута билган қўл.425 Аҳамиятли жиҳати шундаки, билим инсоннинг қадрини улуғловчи ҳодиса эмас, билимни фақат ўрганиш билан чекланмаслик керак. Аксинча, Билим идрок билан мустаҳкамлансагина улуғворлик касб этади. Яъни, қаердаки идрок бўлса, улуғлик ўша жойда бўлади, кимда билим бўлса буюклик ўша инсонда бўлади. Inson qadri va uning falsafiy mohiyati haqida professor Ismoil Saifnazarovning “Inson tafakkuri, insonning hayotdan rozilik darajasi, uning haq- huquqlari so‘zsiz ta’minlanishi bu har qanday davlat qudratidan muhimroqdir. O‘zbekistonda yurtdoshlarimizning roziligiga erishish, ularning qadr topishiga erishish davlatimiz siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylandi.”, - degan ta’kidi o‘rinlidir.” 426 Chunki, iste’mol jamiyati vujudga kelishi bilan birga inson taraqqiyoti bilan bog‘liq global axloqiy muammolar ham yuzaga kelmoqda. Bu o‘z navbatida, iste’molchining jamiyat va atrof-muhit oldidagi ijtimoiy mas’uliyatini oshirish, ortiqcha iste’molni rad etish, iste’molchining axloqiy amaliyoti va iste’mol sharoitlarini insonparvarlashtirishni taqazo etadi. Ушбу мулоҳазамиз Юсуф Хос Ҳожибда қуйидагича талқин этилади: Доно билур, идрок этади оқил, Билимли, оқилнинг муроди ҳосил. Юсуф Хос Ҳожиб. Қутадғу билиг. –Тошкент: “Akademnashr”2015. – 28 б. Саифназаров И. Янги Ўзбекистон: инсон қадри улуғланган юрт. –Тошкент: “Ilm-ziyo-zakovat”, 2023. – 198.. Билим маъносини бил, яхши билим ол, Билимни бил мушкул ерингда қурол.427 Фалсафий тафаккурда инсон ва унинг ҳаёти – олий қадрият сифатида талқин этилади. Унинг сақланиши барча бошқа қадриятлар учун асосий шарт ҳисобланади. Озиқ-овқат, кийим-кечак, бошпана ва таълим каби асосий эҳтиёжлар эркинлик, адолат ва бошқаларни амалга оширишни таъминлайдиган шартлардир. Шунинг учун инсон қадрини улуғлаш, ҳар кимнинг ҳуқуқ ва эркинликлари, қонуний манфаатларини таъминлаш барча даврлар учун ислоҳотларнинг устувор йўналишига айланади. Шу маънода, Юсуф Хос Ҳожибнинг инсон қадри ҳақидаги қарашлари марказида билим, маърифат бош мезон сифатида кўзга ташланишини кузатиш мумкин. Чунки, билим инсонни: а) муҳтарам қилади; б) шарафлайди; в) зийнатлайди; г) бахтли қилади. Шуни алоҳида таъкидлаш зарурки, инсон қадри фалсафий-ахлоқий тушунча бўлиб, у адолат ва эркинлик билан бирга ахлоқ, маънавият каби инсонни қадрият сифатида ўрганадиган илмий тадқиқот соҳаларининг обьекти ва субьекти ҳисобланади. Жумладан, Қиём Назаров инсон қадрини “Одам зотининг Аллоҳнинг энг буюк мўъжизаси сифатида улуғланиши, ҳар томонлама муносиб қадр-қиммат топишини англатадиган тушунча”, деб изоҳлайди.428 Ушбу мулоҳазага асосланиб, Юсуф Хос Ҳожибнинг мулоҳазаларини таҳлил қилсак, қуйидаги хулосага келишимиз мумкин: Закийга каттадир законининг нафи, Билимдан яна ҳам ортар шарафи. Ҳар не ишинг бўлса, уқув бирла қил, Бахт, иқбол калитибилим эрур, бил. Юсуф Хос Ҳожиб. Қутадғу билиг. –Тошкент: “Akademnashr”2015. – 28 б. Назаров Қиём. Жаҳон фалсафаси қомуси. –Тошкент: “Ўзбекистон файласуфлари миллий жамияти” нашриёти. “Маънавият” нашриёти, 2023. -492 б

Downloads

Download data is not yet available.